رونق تولید ملی | دوشنبه، ۷ بهمن ۱۳۹۸

آداب و رسوم - show-content

 

 

نمایشگر دسته ای مطالب

بازگشت به صفحه کامل

آداب و رسوم

آداب و رسوم


دهۀ اول محرم

مراسم علم ­بندان از روز اول و دوم محرم شروع می­شود، در این مراسم افراد مسن و جوانان در تکایا و مساجد گرد هم می­ آیند و با استفاده از پارچه­ های موجود و پارچه ­های نذری و اهدایی و یک تیر چوبی به طول 3 الی 5 متر علم را بسته و نیز در صحن یا ورودی تکیه یا مسجد قرار می دهند و نیز پرچم­های سیاه و سبز را بر سر درب تکایا و مساجد برافراشته و فضای این مکان­ها را سیاه­پوش می­کنند.

در بعضی نقاط از جمله جاجرم  وخراشا هیئت­های سینه زنی و زنجیر زنی از روز اول محرم در تکایا و مساجد مشغول به عزاداری می­شوند و سعی می­کنند افرادی که به علت از دست دادن عزیزی در جمع آن­ها حضور ندارد نیز او را جهت عزاداری دعوت نمایند.1

در اکثر نقاط هرشب مراسم سینه زنی برقرار است و افرادی که نذر و نیاز دارند گوسفندی را ذبح و از گوشت آن حلیم مهیا می­کنند و هیئت عزاداری را جهت صرف غذا به منزل خود دعوت می­نمایند. در بجنورد و بسیاری از روستاها و شهرستان های استان حلیم برای شبهای محرم تهیه می شود ولی در بعضی نقاط مانند جاجرم شیربرنج نیز تهیه می شود .  بعد از مراسم سینه­ زنی مجلس روضه­ خوانی و ذکر مصیبت  در مساجد و تکایا توسط وعاظ برقرار است ، و در دهۀ اول محرم مجالس روضه­ خوانی زنانه در منازل به قوت خود باقی است.

مراسم عزاداری در شهر بجنورد از روز سوم و چهارم محرم شروع می­شود. از مراسم دیگر دهۀ اول محرم علم­ گردانی به همراه نوحه­ سرایی و نوحه­ خوانی است که در روستای اسپیدان انجام می­گیرد. بدین صورت که علم را پیشاپیش هیئت سینه­ زنی حرکت می­دهند و به درب یکایک منازل روستا می­برند. صاحب­ خانه هم در عوض، مبلغی کمک نقدی یا جنسی به عزاداران می­دهد تا خرج هیئت عزاداری شود.

از مراسم دیگر، شبیه­ خوانی در اکثر نقاط مورد بررسی می­باشد، که از روز دوم محرم به بعد هر روز بعدازظهر مراسم شبیه­ خوانی ائمه(ع) 2 در میدان اصلی روستا یا داخل صحن حیاط تکایا یا مسجد اجرا می­گردد.

 

 

تاسوعا

عزاداری روز تاسوعا نسبت به روزهای قبل از شور و شوق بیشتری برخوردار است، زیرا این روز را منتسب به حضرت عباس برادر وفادار امام حسین (ع) می دانند .  در نقاط مورد پژوهش در روز تاسوعا، مراسم علم­ گردانی انجام می­شود. از صبح زود عزاداران در مساجد و تکایا جمع می­شوند و شروع به زنجیرزنی و سینه ­زنی می­کنند. بعد از جمع شدن همه، علم را چند نفر از افراد توانمند به دوش می­گیرند و در کوچه­ پس ­­کوچۀ روستا و شهر به راه می­افتند این مراسم تا نزدیک ظهر ادامه می ­یابد، بعد از آن در مسجد یا تکیه گرد هم می ­آیند، نهار را در همان محل یا منازل افراد میل می­کنند. بعدازظهر روز تاسوعا مجدد علم را به دوش می­گیرند و فقط به درب منازل (سیدها) می­روند و همان برنامۀ قبل صورت می­گیرد؛ سپس بر قبور مردگان حاضر و فاتحه­ ای می­خوانند .

عاشورا

مراسم عزاداری عاشورا از شب عاشورا شروع می­شود. در این شب تا نیمه ­شب مراسم سوگواری در تمام مساجد و تکایا برقرار است. صبح روز عاشورا تمامی مساجد و تکایا مملو از ازدحام افرادی است که خود را مهیای برگزاری مراسم ویژۀ این روز کردند. در این روز علم، مطابق معمول روز تاسوعا به دوش می­گیرند و در کوچه­های شهر و روستا با تشکیل دسته­ های عزاداری، به راه می­افتند و در پایان بر سر مزار مردگان حاضر و مدتی به عزاداری و فاتحه­ خوانی می­پردازند.

در روز عاشوا بیشتر بانوان نان قتلمه ، شله زرد ، حلوا و ... تهیه کرده و در بین عزاداران حسینی تقسیم می کنند . در قدیم بانوان شربت بالنگان تهیه  می کرده  و در بین  عزاداران پذیرایی می کردند  .

از مراسم دیگر روز عاشورا، اجرای مراسم شبیه­ خوانی و به اصطلاح محلّی «قتل­گاه» است ، که در میدان­گاه روستا یا داخل تکایا برگزار می­شود.

در گذشته در روستاها بعد از ختم مراسم قتل­گاه و آتش زدن سمبلیک خیمه­ های امام حسین(ع)، افرادی که نقش یاران اهل بیت را بازی می­کردند، سوار بر شتر می­شدند و با نواختن آهنگ عزا توسط طبّال­ها به سوی روستا حرکت ، و مدتی داخل کوچه­ های روستا بدین منوال عزاداری می­کردند که از غم ­انگیزترین مراسم ایام محرم در روستاها به شمار می­ آمده است.2

مراسم روز عاشورا در شهر بجنورد با شکوه خاصی برگزار می­گردد که شامل زنجیرزنی و سینه­ زنی هیآت مذهبی می باشد . هیآت مذهبی بطور جداگانه در محل معصوم زاده ( امامزاده سلطان سیدعباس بن موسی بن جعفر)  عزاداری جمع می­شوند و از مجلس روضه ­خوانی فیض می­برند.

بعداز ظهر روز عاشورا هیآت مذهبی در محلی جمع می شوند ( سال هاقبل در منزل حاج هدایت واقع در خیابان طالقانی شرقی همه هیآت مذهبی جمع می شدند و به عزاداری می پرداختند )و عزاداری می کنند . اکنون در مساجد بزرگ شهر و مصلی هیآت گردهم می آیند و در عصر عاشورا

بعد از عاشورا، شب یازدهم محرم مراسم شام غریبان در تمام مساجد و حسینیه ها برگزار می­گردد، جوانان دور هم جمع می­شوند و با مداحی و نوحه­ خواخی در کوچه­ پس­ کوچه­ های تنگ و تاریک مراسم شام غریبان امام حسین و اهل بیتش(ع) را اجرا می­کنند .

 

اربعین

در روز اربعین، همانند روزهای تاسوعا و عاشورا مراسم زنجیرزنی و سینه ­زنی از صبح شروع و تا ظهر ادامه می­یابد. همچنین در این روز در بعضی از مناطق مورد پژوهش، مراسم شبیه­ خوانی (ورود اهل بیت امام حسین(ع) به مدینه) برگزار می­گردد. در این روز هرکس نذری داشته باشد هیئت­های عزاداری را طعام می­دهد.

 

عزاداری 28 صفر

مراسم ویژۀ این روز همانند روز اربعین است و نیز روضه­­ خوانی زنانه و مردانه و شبیه خوانی شهادت حضرت امام رضا(ع) و شبیه خوانی رحلت پیامبر اکرم(ص) از جمله مراسم ویژۀ 28 صفر می­باشد. امروزه برای برگزاری این مراسم هیئت های مذهبی به شهر مقدس مشهد می روند و مراسم عزاداری رادر جوار مرقد مطهر امام رضا (ع) انجام می دهند .

 

عزاداری در ایام محرّم در بین ایلات و عشایر کرد

معمولاً عزاداری در ماه محرّم در میان ایلات و عشایر خراسان شمالی و به عنوان نمونه، در تیرۀ سیبکانلو نیز چون سایر اجتماعات شهری و روستایی برگزار می شود. هر سال مراسم عزاداری ماه محرّم از روز اول این ماه شروع می شود. اگر در میان ایل و تیره، ملاّیی جهت برگزاری مراسم وجود داشته باشد، همان شخص امور مربوط به عزاداری و غیره را انجام می دهد و در صورت عدم وجود چنین شخصی، از یک روحانی و یا ملاّیی از روستاهای نزدیک و مجاور، جهت اجرای مراسم عزاداری و روضه خوانی دعوت می شود.

در اولین شب ماه محرّم و قبل از شروع مراسم، اهالی ایل جمع شده و علم را که در خانۀ (چادر) بزرگ طایفه نگهداری می شده است بیرون می آورند و شال هایی را با سنجاق به آن می بندند و بعد جهت انجام مراسم آماده می شوند. مراسم معمولاً در داخل بزرگترین سیاه چادر تیره و یا ایل برگزار می شود و یا اینکه در سیاه چادر (منزل) شخصی برگزار می شود که اطعام عزاداران را بر عهده گرفته است. در مدت عزاداری ماه محرّم، اطعام عزاداران از سوی افراد و خانواده های عشایر مشترکاً یا به تنهایی صورت می گیرد. بسته به اینکه مراسم در چادر چه کسی برگزار شود، علم نیز به آنجا برده می شود. این علم توسط کلیۀ افراد ایل درست می شود و هر خانواده، پارچه یا شالی را جهت بستن به علم می دهند.

در روز چهارم محرّم، تمامی افراد عزادار با علم به درب چادرهای تک تک افراد تیره می روند و مقداری پول و نیز سایر نذورات را از خانواده ها برای روحانی یا ملاّی مسئول روضه خوانی و اجرای مراسم جمع آوری می کنند. در روز نهم (تاسوعا) و روز دهم (عاشورا) ماه محرّم، تمامی افراد خانواده در محلی جمع می شوند و گروه هایی تشکیل داده و همراه با علم و در حالی که نوحه خوانی و سینه زنی صورت می گیرد، به طرف نزدیک ترین زیارتگاه یا امام زاده و یا قبرستان حرکت می کنند و در پایان مراسم نیز ملاّ و یا روحانی به روضه خوانی می پردازد.

در روز عاشورا، تمامی افراد، علم را به درب چادرهای ایل و یا تیره می برند و هر خانواده با توجه به بضاعت و توان مالی خود به عنوان نذر، چیزی به علم می بخشند و گروهی نیز گوسفندی در مقابل علم قربانی می کنند. در برخی موارد در روز عاشورا پس از انجام مراسم و نوحه خوانی، سینه زنی و روضه خوانی، روستاهای مجاور، گروه سینه زنی عشایر را برای صرف نهار دعوت می کنند. در غیر این صورت، گروه های عزادار به سمت چادرهای خود رفته و نهار را در آنجا صرف می کنند. اهالی تیره، شب را نیز به عزاداری می پردازند و به این ترتیب مراسم تا عزاداری روز اربعنی حسینی خاتمه می یابد. در روزاربعین نیز دوباره مراسم عزاداری صورت می گیرد.

 

واحد آموزش و پژوهش مرکز خراسان شمالی

 

 


1- در خراشا رسم براین است ، فردی که عزیزی در طی سال از دست بدهد در مراسم روز اول شرکت نمیکند و عزاداران دسته­جمعی از آن فرد جهت شرکت در عزاداری دعوت به عمل می­آورند.

2-  شبیه ­خوانی ائمه مثل شبیه حضرت فاطمه شبیه حضرت ابوالفضل، شبیه امام رضا(ع)، شبیه حضرت قاسم و ... .