رونق تولید ملی | سه‌شنبه، ۳۰ مهر ۱۳۹۸

شيخ آذري» اديب و عارف اسفرايني - show-content

 

 

نمایشگر دسته ای مطالب

بازگشت به صفحه کامل

شيخ آذري» اديب و عارف اسفرايني

 

«شيخ آذري» اديب و عارفي بزرگ است که از خطه خراسان برخاست و با آثار زيبا و عميق خود نام اين ديار را در عرصه ادب و فرهنگ پايدار کرد.اما اين شخصيت و آثار او براي معدود افراد بومي خراسان شمالي آشناست به طوري که مردم شهرستان اسفراين تنها نامي از اين عارف بزرگ شنيده اند. چاپ کتاب ها و نوشته هاي اين شاعر بزرگ چندان مورد توجه قرار نگرفته است و عده کمي از صاحبان فن به اين امر پرداخته اند. توجه به اين شخصيت و آثار او امري است که بايد بيش از اين مورد توجه مسئولان و دست اندرکاران قرار گيرد. شيخ آذري بيهقي اسفرايني در سال 784 هجري قمري متولد شد پدر او عبدالملک از سربداران صاحب اختيار اسفراين بود. شيخ آذري بيهقي اسفرايني در سال 800 هجري قمري به همراه دايي خود به قراباغ رفت. در دربار امير تيمور گورکاني حضور داشت. نزد الغ بيگ ميرزا نواده امير تيمور حکايت هاي زيبايي براي او سرود. شيخ آذري در جواني به شاعري پرداخت و مدتي در دربار بود اما چندي بعد به تصوف روي آورد و نزد شيخ محي الدين طوسي غزالي به مطالعه کتاب هاي حديث پرداخت. بعد از وفات شيخ طوسي، آذري در زمره مريدان سيد نعمت ا... ولي در آمد و پس از سال ها رياضت، خرقه سلسله نعمت ا... را از او دريافت کرد. ذکر و عبادت و رياضت از حالت هاي هميشگي شيخ آذري بيهقي اسفرايني بود. امير دولتشاه سمرقندي، در تذکره خود نام شيخ آذري بيهقي را در طبقه ششم در کنار شاعراني هم چون مولانا علي شهاب ترشيزي، مولانا سليمي نيشابوري و مولانا کمال الدين غياث شيرازي آورده است. نام اين عارف بزرگ را در کتاب تذکره رياض العارفين شيخ نورالدين حمزه ذکر کردند اما آذري بيگ دلي او را با نام حمزه بن عبدوالمطلب ناميده است. يکي از ادباي متأخر ما مرحوم ذبيح ا... صفا نام و لقب او را شيخ فخرالدين حمزه ياد کرد و او را يک شاعر، عارف و پارسي گوي شيعي دانست که در اسفراين متولد شده بود. شيخ آذري چون در ماه آذر متولد شده به آذري تخلص پيدا کرد. آذري از دوران جواني سرودن شعر را آغاز کرد و بعد از ورود به دربار سلطان شاهرخ تيموري قصيده اي زيبا را در مدح او سرود. شيخ آذري مورد عنايت شاهرخ بود و حتي وعده ملک الشعرا از طرف شاهرخ به او داده شد ولي او نپذيرفت و به عرفان روي آورد و در حلقه مريدان شيخ محي الدين طوسي غزالي در آمد اما بعد از فوت شيخ غزالي مريد شاه نعمت ا... ولي شد. شيخ آذري دو نوبت پياده به حج رفت و يک سال هم در کنار خانه خدا مجاور شد و کتاب سعي الصفي را در کنار خانه خدا نوشت و بعد از حج به هندوستان سفر کرد و به دربار سلطان احمدشاه بهمني پيوست. دکتر صفا مي نويسد، آذري در خدمت اين پادشاه عنوان ملک الشعرايي را هم پيدا و جوايز ارزشمندي را از دست پادشاه هند دريافت کرد و به امر همين پادشاه نيز به نظم کتاب بهمن نامه پرداخت. شيخ آذري به اصرار احمد شاه ناگزير به اقامت در هند تن مي دهد اما بعد از چندي با وساطت پسر احمدشاه شاهزاده علاءالدين اجازه بازگشت به خراسان و اسفراين را پيدا کرد. آذري به قول خود وفا کرد و نظم بهمن نامه را ادامه داد و هر سال مقداري از آن را به هند فرستاد. شيخ آذري ارتباط خود را با پادشاه هند حفظ و هميشه او را بر حسن خلق و اخلاق خوش با خلق خدا دعوت کرد به طوري که در اثر اين مکاتبه ها شاهزاده علاءالدين مريد شيخ آذري شد. او در سال 866 هجري قمري در سن 82 سالگي وفات يافت. آرامگاه شيخ آذري در شمال اسفراين قديم و در جنوب شهر و 4 کيلومتري اسفراين فعلي قرار گرفته است.

 

آثار معروف شيخ آذري را بهمن نامه نام دارد بهمن نامه منظومه اي است به تقليد از شاهنامه فردوسي و اسکندرنامه نظامي که در مورد تاريخ سلاطين بهمني دکن در هند سروده شده است. يکي ديگر از کتاب هايي که به شيخ آذري منسوب است و اهميت زيادي دارد کتاب جواهر اسرار نام دارد که در چهار باب اسرار کلام ا...، اسرار احاديث نبوي، اسرار کلام اوليا و کلام شعرا سروده شده است. «طغراي همايون» کتاب ديگري است که به شيخ آذري نسبت داده شده است.

 

بيشتر اشعار آذري در مهد اولياي خدا و خاندان پيامبر(ص) است و جنبه عرفاني دارد. کلام و شعر آذري ساده و بي تکلف است و پيچيدگي هاي اشعار شاعران ديگر را ندارد و بيشتر تحت تأثير سعدي و حافظ و به ويژه امير خسرو دهلوي بوده است به طوري که تعبيرها و مضاميني که در اشعارش ديده مي شود بيانگر اين مطلب است.  آذري پس از مهاجرت از هند تا آخر عمر در خراسان ماند و در مدرسه اي که بنا کرده بود به تدريس و تربيت شاگردانش پرداخت که از شاگردان او مي توان به علاءالدين حاکم اسفراين و عشقي اسفرايني اشاره کرد. محتشم کاشاني در ترکيب بند معروف خود (باز اين چه شورش است که در خلق عالم است ...) که به مناسبت روزهاي عاشورا سروده بود در معني، ترکيب و قافيه از شيخ آذري تقليد کرده است. به دليل اهميت ديوان شعر آذري چندين نفر آن را تصحيح کرده اند.وي با بيان اين که آوازه و شهرت اين عارف از مرزهاي ايران گذشته و به خارج از ايران رفته است «آذري» براي مردم اسفراين و خراسان افتخار بزرگي است زيرا وي عنوان يک چهره ملي شناخته شده است. مدرسه و کتابخانه اي به نام اين اديب بزرگ در اسفراين نام گذاري شده است و به همين دليل مردم نام اين عارف را به عنوان يکي از رجال اسفراين مي شناسند،  کتاب مثنوي شيخ آذري به نام عجائب الغرايب که حدود 5 هزار و 387 بيت دارد از اهميت ويژه اي برخوردار است. در اين کتاب هر نکته عجيب و داستان غيرمعمول حيوانات و امکانات عجيبي که ديده شده، به نظم کشيده است. مثنوي آذري هنوز تصحيح و چاپ نشده است و در حال حاضر نزديک به 11400 غزل زيبا، محکم و استوار است که بسياري از آن ها در قوت شعري با غزليات بزرگ فارسي برابري مي کند که بايد به نسل شعردوست اکنون معرفي شود. شيخ آذري از شاعران بزرگي است که متأسفانه چندان که بايد و شايد به آن پرداخته نشده است. بزرگ از آن لحاظ که ترکيب بند شيخ آذري در مورد امام حسين(ع) سرمشق شاعراني هم چون محتشم کاشاني بوده است و قصايد بسيار محکمي در مهر امامان شيعه و بزرگان ديني دارد که از بعد قوت شاعري در خور تأمل است.  او داراي 400 غزل زيبا، محکم و استوار است که بسياري از آن ها در قوت شعري با غزليات بزرگ فارسي برابري مي کند